AI maakt lui. Hoe houden we controle?

De belastingaangifte: iedereen is er deze dagen weer mee bezig. De Belastingdienst heeft het in 2008 makkelijker gemaakt door de aangifte vooraf in te vullen. Hoewel, dat hangt ervan af in hoeverre je gehoor geeft aan de oproep (de plicht!) alle gegevens te controleren. In dat geval moet je nog steeds alle jaaroverzichten opsnorren en de vooringevulde gegevens nalopen. Dat is saai en tijdrovend werk. Het enige verschil is dan dat je de bedragen niet meer hoeft over te tikken. Bij mij kloppen de gegevens altijd haarfijn en dan slaat de verleiding toe om deze automatisch gegenereerde cijfers maar te geloven. Bij klusjes die je uit handen worden genomen, verlies je routine. Zou het me nog steeds lukken de aangifte foutloos in te sturen zonder de vooringevulde gegevens?

Kunstmatige intelligentie (AI) gaat ons steeds meer assisteren bij vervelende repetitieve handelingen in het werk- en privéleven. Ook daar loert het gevaar dat we de routine kwijtraken. Misschien niet zo’n groot probleem als AI feilloos werkt. Maar wat als de zelfrijdende auto opeens besluit dat een situatie te lastig is en de bestuurder alarmeert: Neem de besturing van het voertuig over!

Zat je net lekker verdiept in dat rapport dat je zo op de plaats van bestemming moet bespreken. Dan moet je niet alleen de routineklus van het besturen van de auto overnemen, je moet ook nog eens snel handelen in een complexe situatie. Zulke voorbeelden gaan veel vaker voorkomen, bijvoorbeeld in de slimme fabriek, in de gezondheidszorg of wanneer een chatbot de tweedelijnshulp inroept. Zijn we als mens dan in staat adequaat te handelen?  

Op school maken leerlingen al dankbaar gebruik van generatieve AI zoals ChatGPT voor hun schoolopdrachten. Op zich goed dat ze leren te werken met de technologie die in maatschappij volop aanwezig is. Maar lukt het je nog zelf een tekst te doorgronden, als AI de samenvatting in luttele seconden voor je oprakelt? Het probleem is natuurlijk niet nieuw. De rekenliniaal maakte 50 jaar geleden plaats voor de rekenmachine. Uit onderzoek van de Onderwijsinspectie blijkt dat het nu met de basisvaardigheden, waaronder rekenen bij middelbare scholieren, droevig gesteld is. Er is geen noodzaak meer om aan hoofdrekenen te doen of even een staartdeling op papier te maken. Dan verdwijnt echter ook het vermogen om in te schatten of de uitkomst van de rekenmachine in de buurt komt van wat je verwacht.

Hoe zorgen we ervoor dat mensen wel verantwoordelijkheid kan nemen als AI faalt? Piloten worden voortdurend getraind in een simulator op situaties dat ze zelf de besturing van het vliegtuig moeten overnemen als de automatische piloot stopt. Een Tesla-rijder krijgt die training niet. De wereld van AI waar we razendsnel in terechtkomen, schreeuwt om nieuwe vaardigheden die alleen met een goed afgestemd onderwijs en oefening kunnen worden bijgebracht.

(Dit artikel van Thijs Doorenbosch verscheen eerder op Data-Expo.nl)

Over Data Expo

Tijdens Data Expo op 10 en 11 september 2025 in de Jaarbeurs Utrecht, komen professionals uit verschillende data-disciplines en van verschillende niveaus samen om kennis, tools en inspiratie te delen. Met ruim 100 exposanten, 120 lezingen en een netwerk aan professionals is Data Expo dé plek om oplossingen te vinden voor het inzichtelijk en relevant maken van de alsmaar groeiende stroom aan data. Claim hier jouw gratis tickets.